Corona Cronycken deel 7 - over consumptieplicht en inclusieve globalisering

Wij komen stilaan uit onze milde lockdown gekropen. Of juister: we worden er uit geduwd en dit niet eens zachthandig. Eigenlijk zit ik met het ongemakkelijk gevoel dat we er net niet uitgeranseld worden, right back richting hersenloze compulsieve consumptiedwang. Dwangneurose? Ja, ’t heeft er weg van maar is natuurlijk meer. De dwang komt ook van buitenaf als uiting van de consumptieplicht waartoe elke burger zich (weliswaar ongeschreven en onbewust) contractueel verplicht. Hieraan verzaken is een daad van burgerlijke ongehoorzaamheid en wordt bestraft met uitsluiting. Heel ons economisch model staat of valt met het bestendigen van de nooit eindigende groei en daarom worden de burger van nagenoeg bij de geboorte aan de intraveneuze koopbaxter gelegd.

Je moet maar eens zien hoe beleidsverantwoordelijken reageren op elke suggestie van het (op lange termijn) uitfaseren van individueel autobezit, het aan banden leggen (middels bijvoorbeeld kerosinetaks) van excessief recreatief vliegverkeer of het inperken van wereldwijd transport voor de voedingsindustrie (zowel veevoeders als verwerkte voeding).

En nochtans… In tegenstelling tot datgene waarvan ik veelal verdacht wordt ben ik helemaal geen vijand van de vrije markt. Alleen betekent vrij voor mij in de eerste plaats fair want: hoe vrij is een markt die totaal gedomineerd wordt door (veelal multinationale) vrijbuiters die de regels naar hun hand weten te zetten en die nog altijd hun winsten belastingvrij kunnen oppotten in de Kaaimaneilanden? Een vrije markt is een markt waarop iedereen met gelijke kansen zijn activiteiten kan ontwikkelen. Op een vrije markt gelden dus dezelfde regels voor iedereen, of je nu als ondernemer groot, middelgroot of klein bent.

In tegenstelling tot datgene waarvan ik soms beschuldigd word ben ik helemaal niet tegen mondialisering. Integendeel, mondialisering is de richting waarin de mens al gaat van in zijn prille dagen op aarde. Zo hebben beschavingen zich ontwikkeld, zo zijn wij er in geslaagd om de huidige technologisch hoogstaande samenleving uit de grond te stampen: door wederzijdse bevruchting via handel met andere culturen. Globalisering? Ja: globalisering van de voorwaarden voor een rechtvaardige mondiale samenleving en globalisering van de verantwoordelijkheid voor het welzijn van onze planeet. Globalisering van mensenrechten, globalisering van respect en betrokkenheid. Iedereen mag meedoen. Inclusieve globalisering dus.

Kijk, nu we het er toch over hebben moet ik het toch kwijt. Ik hou er niet van om over concrete figuren te beginnen omdat ik niet de indruk wil wekken dat het probleem opgelost is als we hen aanpakken. Hier toch weer een klein citaat dat een bescheiden reactie behoeft. Joren Vermeersch op schoot bij Joël De Ceulaer in de Morgen van 4 juli j.l.:

"Mensen kunnen maar spontane solidariteit opbrengen met leden van hun gemeenschap in wie ze zich kunnen herkennen."

Vermeersch heeft helemaal gelijk natuurlijk. Het verschil met bijvoorbeeld mij is dat ik me vaker verwant voel met mensen die een andere nationaliteit hebben, een andere kleur of een andere cultuur. Als ik rondom me kijk in die kleine cultuurbubbel die Vlaanderen heet, heb ik moeite om mezelf te herkennen in de lokale fauna. Dat wil niet zeggen dat het elders persé beter is, maar mijn wereld stopt niet aan de taal- of landgrenzen. Geestesverwanten vindt je overal, op elk continent en in oneindig veel hoedanigheden. Ja gemeenschappen zijn belangrijk, maar ik behoor tot vele.

Kwestie van het een beetje te situeren: het interview waaruit bovenstaand citaat ging onder de titel "Wij leven onder de dictatuur van het goede". Mijnheer Vermeersch is de nieuwe ideoloog van N-VA. Dat belooft.

Heel even koesterden we de illusie dat die hele pandemische episode ons wijzer zou maken, dat we deze off-tijd zouden gebruiken om onze raison d’ être eens grondig te overzien. Zo konden we misschien tot de conclusie komen dat het moment gekomen is om ons gekaapte ideeëngoed, wereldbeeld, identiteit te heroveren en daar bewust terug een eigen inhoud aan te geven. Helaas dus. Wij hadden het te druk met Facebook, Twitter, onze dagelijkse applaussessies voor het zorgpersoneel en de dagelijkse coronasoap op De Afspraak en het radionieuws.

Corona Cronycken deel 3

Back to normal!

De roep klinkt steeds luider. De meute staat te dringen. We houden het niet meer uit. Back to wat? Normaal? Wat bedoelen we met normaal ? Ja, ik heb wel vaagweg een idee van hoe een normale samenleving er zou moeten uitzien; van hoe normaal gedrag van volwassen, zelfdenkende, verantwoordelijke burgers –wat wij in een democratie toch allemaal pretenderen te zijn– hoe zulk gedrag er zou moeten uitzien. Is het dat wat we ons voorstellen bij een post-corona realiteit? Normaal, jawel, laten we veronderstellen dat het dat is wat we ermee bedoelen. Elk van ons heeft daar zo’n beetje zijn eigen versie van maar je zou denken dat er toch wel grote lijnen te trekken vallen waarover iedereen het eens is, althans iedereen die een democratische samenleving genegen is. Maar dan wordt dat normaal in één en dezelfde zin geplaatst na de woorden “terug naar”. In mijn hoofd slaat het tilt. Wat betekent dit? Dat de realiteit waarin we leefden tot zo’n 8 weken terug (als ik het goed geteld heb) inderdaad beantwoordde aan dat normaal zoals daarnet geduid? Wie gelooft dat?  Ik wil het niet eens over geopolitiek hebben want daar kan ik met de beste wil van de wereld niets over kwijt dat rijmt op normaal. En vandaag wil ik ook niet kankeren over deze disfunctionerende staatsstructuur die precies in deze crisisdagen de gevolgen van onze tribale identiteitsoorlogen pijnlijk bloot legt. Het absurde wij-zij denken dat er enkel op gericht is om burgers binnen eenzelfde land tegen elkaar op te zetten ten voordele van één bepaalde belangengroep, vertegenwoordigd door een cynische politieke kaste, verdeeld over verschillende partijen. Een wereld die dit normaal vindt is niet de mijne. 

Neen, ik kijk nu even naar ons eigen gedrag, hoe wij ons leven materieel invullen. Wijzelf als burger, als consument en als voogden of beheerders van het leven op deze planeet (want dit is de positie waarin wij ons willens nillens bevinden). Wat me daarin bezig houdt is het volgende. Je hebt aan de ene kant mensen die geen besef hebben, gewoon niet nadenken. Domheid, luiheid of gewoon al op voorhand schrik om met de realiteit geconfronteerd te worden en daar zelf beslissingen in te moeten nemen… “het leven is al gecompliceerd genoeg, laat dat maar aan anderen over.”  Anderzijds zijn er de “après nous le déluge”-cynici, zij die enkel hun eigen directe belangen behartigen zonder scrupules. Ja ze bestaan echt. Je vindt ze in de politiek (gelukkig deugen de meesten, toch ken ik er wel... vul zelf maar in). Ze bevinden zich vooral onder het bijzondere mensenras dat het normaal vindt om elke maand meer te verdienen dan wat de werknemers in hun bedrijf in een heel jaar verdienen. Er zijn de wetenschappers die zich laten omkopen om fakerapporten te produceren (voor de tabaklobby of de chemische en farmaindustrie),… Er zijn er van alle soorten.

Toch ga ik ervan uit dat dit ijskoude cynisme een eerder zeldzame vorm van psychopathie is.  Dat de overgrote meerderheid van onze medeburgers wel degelijk streeft naar een beter leven voor iedereen en daar zijn best voor wil doen. Wat doet ons dan dag aan dag gedragskeuzes maken die zeer duidelijk dat betere leven in de weg staan, meer zelfs, het leven zelf in gevaar brengen? Iedereen weet waarover het gaat. Onze mobiliteitsgewoontes, onze eetgewoontes, onze spilzucht,… Natuurlijk worden heel wat beslissingen met negatieve gevolgen door het beleid genomen zonder dat wij daar vat op hebben maar dat is geen reden om niet kritisch te kijken naar datgene wat we wel degelijk zelf beslissen. Waarom, bijvoorbeeld, gedragen wij ons zo makkelijk als kuddedieren, koopvee? Waarom vernieuwen wij elk seizoen onze garderobe terwijl we nauwelijks gedragen outfits naar de vodden verwijzen? Waarom stouwen wij onze huizen vol met prularia? Prullenjunks kan je toch bezwaarlijk geëmancipeerde burgers noemen. Wat scheelt er met ons? Hoe komt het dat wij vandaag nog altijd keuzes maken die ons totaal afhankelijk maken van het meest rampzalige vervoersysteem dat we hadden kunnen kiezen: de individuele auto? Waarom moeten wij persé vakantie houden op duizenden kilometer van huis en hebben we zelfs niet meer genoeg aan één trektocht per jaar? Zijn onze hoofden zo leeg dat ze zo makkelijk opgevuld kunnen worden door de pushers van de reclame? Kunnen wij echt zelf niet meer uitmaken wat belangrijk is in het leven, wat onze behoeften zijn en laten wij dit dus liever bepalen door de kwasten van het verleidingscirkus die enkel aan winst en macht denken en het echt niet goed voor hebben met ons? Is dit het normaal waar we terug naartoe willen? Als zombies terug naar de Meir, de Nieuwstraat, de Veldstraat,… als zombies trekkend van étalage naar étalage om toch maar te ontdekken wat we ons nu weer kunnen laten opsolferen. 

Het zijn allemaal geen nieuwe vragen. Velen onder ons stellen ze al decennialang. En op veel van die vragen kennen we natuurlijk ook het antwoord. De enige vraag die dan overblijft en die er nu meer dan ooit toe doet is: waarom houdt dit niet op, nu, direct, sofort? Corona heeft alles lamgelegd. Gaan we ons nu weer laten opjutten om de heilige economie “te redden”? Het is niet de economie die moet gered worden, die redt zichzelf wel. Wat ons nu in de strot zal geduwd worden is het redden van de top down gecontroleerde markt die heet vrij te zijn maar dat natuurlijk niet is. Een echt vrije markt kan alleen bestaan als die functioneert volgens regels die niet de sterkste maar de zwakste beschermt, die niet door de grootste spelers bepaald worden maar door de overheid, regels die erop gericht zijn de kloof tussen arm en rijk te dempen, die ervoor zorgen dat iedereen de kans krijgt om aan zijn trekken te komen, ongeacht kleur, gender, waar je geboren bent of wie je ouders zijn. De opportuniteit van Corona, never waste a good crisis,… Zou het kunnen dat we kiezen voor een nieuw normaal? Niet het normaal van de terugkeer dat achter ons ligt maar het normaal dat we ons kunnen verbeelden en waar we al gaande kunnen naartoe werken.

Wel?